X
تبلیغات
Qafqaz - قفقاز

قفقاز

 

قفقاز منطقه‌اي است كوهستاني در جنوب غربي روسيه‌، كه از غرب به درياي سياه و آزوف‌، از شرق به درياي خزر، از شمال به اراضي پست كوما - مانيچ و ازجنوب به ايران و از جنوب غربي به تركيه محدود مي‌شود. مساحت منطقه قفقاز برابر 400 هزار كيلومترمربع است‌.اين منطقه به وسيله رشته‌كوههاي قفقازبزرگ يا كوههاي آب‌پخشان‌، به دو منطقه جداگانه قفقاز شمالي و قفقاز جنوبي (ماوراء قفقاز) تقسيم مي‌شود.

اولين بار واژه «قفقاز» در اثر «آشيل‌» نمايشنامه‌نويس يونان باستان در درام «پرومته در زنجير» آورده شده است‌. بعضي از شرقشناسان‌، از جمله ماركوارت و آكادميسين «تاماز قامقره ليدزه‌» واژه قفقاز را برگرفته از واژه فارسي «گَپ كُه‌» از تركيب واژه هاي «گپ = بزرگ‌» و «كُه يا كوه‌»به معني كوه بزرگ‌، مي دانند[1]. احتمال بسيار زياد دارد كه منشأ نام قفقاز از واژة «كوه قاف‌» از نامهاي جغرافيايي اساطيري ايراني باشد كه در شاهنامه فردوسي ازآن نام برده شده‌است‌. ناصرالدين شاه در سفرنامه خود از اين رشته كوه به نام «قاف‌» نام برده است‌(سفرنامه ناصرالدين شاه به فرنگ‌). ماورأ قفقاز واژه‌اي است جغرافيايي (توپونيم‌)كه از ديدگاه روسها به «آنچه در پشت رشته كوههاي قفقاز بزرگ‌» واقع شده است‌، گفته مي‌شد كه شامل سرزمينهاي جنوبي دامنه هاي جنوبي قفقاز بزرگ از قلمرو امپراتوري روسيه بود. به اين قلمرو كه در بين مرزهاي شمال شرقي امپراتوري عثماني (و بعد از پايان جنگ بين‌الملل اول جمهوري تركيه‌)، شمال رود ارس در مرز ايران و روسيه (و سپس اتحاد جماهير شوروي‌) و جنوب رشته كوههاي قفقاز بزرگ قرار داشت به زبان روسي « Zakavkazia» (زاكافكازيا) گفته مي شود. واژه «ماورأ قفقاز» فارسي و « Transcaucasia» انگليسي‌، ترجمه همان واژه روسي است‌. از ديدگاه غير روسها و به ويژه ايرانيها كه از جنوب به آن مي نگرند اين قلمرو در واقع همان «قفقاز جنوبي‌» است‌. در اين كتاب هركجا سخن از «قفقاز جنوبي‌» رفته است‌، منظور همان «ماورأ قفقاز» روسي است‌. قفقاز جنوبي در سال 2000 مجموعاً 16829000 نفر جمعيت داشته است‌. در قفقاز جنوبي به ترتيب ازشرق به غرب جمهوريهاي آذربايجان‌، ارمنستان و گرجستان قرار دارند. در قفقاز شمالي به ترتيب از شرق به غرب جمهوريهاي خودمختار «داغستان‌»، «چچن‌»، «اينگوش‌»، «اوستياي شمالي‌»، «كاباردا - بالكار» (قبارطه ـ بلغار)، «قاراچاي ـ چركس‌» و «آديگه‌» واقع شده‌اند كه از نظر سياسي ـ اداري در تركيب فدراسيون روسيه قرار دارند.

ارمنستان در قسمت جنوبي قفقاز جنوبي واقع شده است‌. در شمال با گرجستان‌، در شرق و جنوب شرقي با آذربايجان‌، از غرب با تركيه‌، در جنوب غربي با نخجوان و در جنوب با ايران هم مرز است‌. مرز مشترك بين ارمنستان و جمهوري اسلامي ايران را رود ارس تشكيل مي‌دهد كه طول خط مرزي 40 كيلومتر است‌.

مساحت جمهوري ارمنستان 8/29 هزار كيلومتر مربع است‌. از نظر تقسيمات اداري به 36 ناحيه تقسيم مي‌شود، داراي 24 شهر، 33 شهرك‌، و تعدادي آبادي است‌. پايتخت آن شهر «ايروان‌» است‌. ارمنستان در سال 2005 جمعيتي برابر 3214000 نفر (برآورد سازمان ملل‌)داشته است‌. گرجستان در مركز و غرب منطقه قفقاز واقع شده است‌. اگر چه در تركيب جمهوري گرجستان‌، جمهوري خودمختار آبخازستان و آجارستان قرار دارند، ولي در قانون اساسي جديد گرجستان مصوب 1995، درباره جمهوريهاي خودمختار ماده‌اي به تصويب نرسيده و عملاً خودمختاري "استان خودمختار اوستياي جنوبي‌" (سابق‌) لغو شده و اين محدوده به عنوان ناحيه تسخين والي (نام سابق‌) ناميده مي‌شود. جمهوري خودمختار آبخازستان  به عنوان يك منطقه شورشي از سال 1993 تاكنون تقريباً خارج از كنترل دولت مركزي اداره مي‌شود. جمهوري خودمختار آجارستان منطقه‌اي مسلمان‌نشين در جنوب غربي‌گرجستان در كنار درياي سياه و هم‌مرز با تركيه است‌. گرجستان در سال 2005 جمعيتي برابر 4328900(برآورد سازمان ملل‌) نفر داشته است‌. گرجستان با 7/69 هزار كيلومتر مربع مساحت‌، دومين جمهوري قفقاز جنوبي از نظر مساحت و جمعيت (بعد از آذربايجان‌) بشمار مي‌رود. از نظر تقسيمات اداري به 68 ناحيه اداري تقسيم مي‌شود. داراي 13 شهر، 37 شهرك‌، 61 مركز ناحيه روستايي و 450 روستاست‌. 

آذربايجان در محل تلاقي قاره هاي آسيا و اروپا واقع شده است‌. جمهوري آذربايجان در شرق درياي خزر درهمسايگي شمال غربي ايران و در شرق قفقاز جنوبي (ماورأقفقاز) واقع شده است‌؛ قلمرو اين جمهوري قسمت جنوب شرقي كوههاي قفقازبزرگ‌، قسمتهاي بزرگي ازكوههاي قفقاز كوچك‌، جلگه كُر ـ ارس (واقع در بين دو رشته كوه مزبور) و نيز قسمتهايي از كوههاي تالش را در جنوب‌، در بر مي‌گيرد. مساحت آذربايجان 86600 كيلومتر مربع است‌. جمعيت آذربايجان درسال 2005 برابر 8306500 نفر (برآورد سازمان ملل‌)بوده است‌. قفقاز شمالي قلمرو واقع در شمال رشته كوههاي قفقاز بزرگ بين سواحل غربي درياي خزر در شرق‌، آب‌پخشان رشته كوههاي قفقاز بزرگ در جنوب‌، چاله كوما - مانيچ در شمال و ساحل شمالي درياي سياه در غرب قرار گرفته و مساحتي برابر 8/111 هزار كيلومتر مربع را شامل مي شود. جمعيت اين قلمرو در سال 2002 برابر6647000نفر بوده است‌. دراين قلمرو كه در جنوب فدراسيون روسيه واقع است به ترتيب از شرق به غرب جمهوريهاي خود مختار داغستان‌، چچن‌، اينگوش‌، اوستياي شمالي‌، كاباردا بالكار، قارا چاي چركس و آديگه قرار دارند. اكثر جمعيت اين جمهوريها را به استثناي اوستياي شمالي‌، مسلمانان تشكيل مي دهند. قفقازشمالي داراي چشم اندازهاي متفاوت جغرافيايي است‌، به طوري كه در اين منطقه مي توان همه نوع چشم اندازهاي متفاوت را در مقياسي نه چندان گسترده مشاهده كرد: چشم انداز كوهستاني در دامنه هاي شمالي قفقاز بزرگ‌، دامنه‌اي و تپه‌اي و استپي هموار. 

جمهوري خود مختار داغستان در 20 ژانويه سال 1921 تشكيل شده است‌. مساحت آن 3/50 هزار كيلومتر مربع است‌. از نظر تقسيمات اداري به 42 ناحيه اداري (رايون‌) تقسيم مي شود و 10 شهر و 14 شهرك دارد. پايتخت آن شهر «ماخاچ‌قلعه‌» است‌.

جمهوري خود مختار داغستان سومين منطقه فدراسيون روسيه از نظر تراكم جمعيت بشمار مي‌رود، و جمعيت آن در سال 2002 حدود 2577 هزار نفر بر آورد شده است‌. از كل جمعيت جمهوري 42% در نقاط شهري و بقيه در نواحي روستايي زندگي مي كنند. تراكم جمعيت آن 2/51نفر در كيلومتر مربع است‌.  جمهوري خودمختار چچن ـ اينگوش سابق مساحتي برابر 19300 كيلومتر مربع داشت‌، كه پس از جدايي اينگوش از آن‌، بيشتر آن به چچن اختصاص يافته است و مساحت كنوني آن حدود 15700 كيلومتر مربع است‌. در 2002، جمعيت جمهوري حدود 1104 هزار نفر برآورد شده است كه از آن ميان فقط 5/36 درصد در نقاط شهري سكونت دارند. جمهوري اينگوش تا قبل از سال 1993 رسماً قسمتي از جمهوري خودمختار چچن ـ اينگوش بود، در دامنه‌هاي شمالي رشته كوههاي قفقاز بزرگ‌، در مركز لبه كوهستان قفقاز شمالي واقع شده است‌. اين جمهوري جزو «منطقه اقتصادي قفقاز شمالي‌» است‌. در سال 2002 جمعيت اينگوش حدود 467000 نفربرآورد شده است كه شامل 24000 تن جمعيت جابجا شده از ناحيه «پريگورودني‌» از اوستياي شمالي (كه قبل از تبعيد اينگوشها در 1942، متعلق به آنها بود و اكنون مورد ادعاي اينگوشهاست‌) و 26000 تن از پناهندگان چچني است‌. 

اينگوشها پيرو دين اسلام و با چچن‌ها خويشاوند هستند(كه مجموعاً وايناخ ناميده مي‌شوند). اينگوشها بومي كوهستان‌هاي قفقازند و ازنظر تاريخي به عنوان «قالقاي‌»، «لامور»، «كوه‌نشينان‌» و «كيست‌» شناخته مي‌شوند. زبان آنها، همانند زبان چچنها، لهجه‌اي از گروه ناخ از خانواده زباني قفقازي است‌.اوستياي شمالي در دامنه‌هاي شمالي قفقاز بزرگ و دشتهاي شيبدار متصل به اين رشته كوهها، واقع شده است‌. قسمتهاي جنوبي جمهوري عمدتاً كوهستاني مرتفع (رشته كوههاي آب پخشان‌، جانبي‌، صخره‌اي‌) و قسمتهاي مركزي و شمالي آن دشتهاي شيبدار (اوستيا، مُزدوك‌) و رشته‌كوههاي كم ارتفاع (سونژا، تِرِك‌) است‌. بلندترين نقطه جمهوري‌، قله «جيمار» است كه در مرز بين اوستيا و گرجستان قرار دارد و ارتفاع آن 4780 متر است‌. جمهوري خودمختار اوستياي شمالي در 7 جولاي سال 1924 به عنوان استان خودمختار در تركيب فدراسيون روسيه تشكيل شد. در 5 دسامبر سال 1936 به جمهوري خودمختار ارتقا يافت‌. مساحت آن 8 هزار كيلومترمربع‌، داراي 8 ناحيه‌، 6 شهر و 7 شهرك است‌. پايتخت آن شهر ولادي قفقاز است‌. جمهوري خودمختار اوستياي شمالي‌(آلانيا)، قسمتي از «منطقه اقتصادي قفقاز شمالي‌» را تشكيل مي‌دهد. مردم جمهوري اوستيا از اقوام ايراني (آلانها) هستند كه در سده‌هاي ميانه از آسياي مركزي به اين منطقه مهاجرت كرده‌اند. به همين سبب آنهانام جمهوري خود را «آلانيا» يا «ايرستان‌» مي‌نامند.جمعيت جمهوري در 2002، برابر 710 هزار نفر برآورد شده است كه از اين تعداد 3/69% در نقاط شهري زندگي مي‌كردند. اوستياي شمالي بسيار پرتراكم است و در هر كيلومتر مربع آن 8/88 نفر زندگي مي‌كردند.

جمهوري خودمختار كاباردا ـ بالكار (تا اوايل مارس 1992 جمهوري خودمختار شوروي سوسياليستي كاباردا ـ بالكار) در دامنه‌هاي شمالي رشته كوههاي قفقاز بزرگ (قسمت مركزي‌) و دشت كاباردا كه متصل بدان است‌، در اراضي هموار كاباردا، واقع شده است‌. اين جمهوري در تركيب منطقه اقتصادي قفقاز شمالي قرار دارد. جمهوري خودمختار اوستياي شمالي (آلانيا) در شرق آن واقع شده و در جنوب غربي ازطریق مرز بين‌المللی‌، با گرجستان همسايه است‌. در شمال با كراي (سرزمين‌) استاورويُل هم مرز است و در غرب به جمهوري خودمختار قره‌چاي ـ چركس محدود مي‌شود.

اقليم كاباردا - بالكار به جهت وجود ناهمواريها، گوناگون است‌. در دشت كاباردا، متوسط درجه حرارت در زمستان 4- درجه و در تابستان 23 درجه است‌. متوسط بارندگي سالانه آن در دشت تا 500 ميلي‌متر و در كوهستان‌ها به 2000 ميلي‌متر مي‌رسد.

اين جمهوري در 16 ژانويه سال 1922 تحت عنوان «استان خودمختار كاباردا - بالكار» در تركيب فدراسيون روسيه تشكيل شد. از 5 دسامبر سال 1936 به بعد به عنوان «جمهوري خودمختار كاباردا - بالكار» شناخته مي‌شود. اين جمهوري 5/12 هزار كيلومترمربع وسعت دارد كه حدود نيمي از آن را مناطق كوهستاني دربر مي‌گيرد. از نظر اداري به 9 ناحيه اداري و 7 شهر و 9 شهرك تقسيم مي‌شود و تعدادي روستا دارد. مركز آن شهر «نالچيك‌» است‌.در سال 2002 جمعيت جمهوري به 902000 نفر برآورد شده است (7/57 درصد در نقاط شهري زندگي مي‌كنند) و تراكم جمعيت آن 4/64 نفر در كيلومتر مربع است كه بيشترين نرخ تراكم جمعيت در فدراسيون روسيه است‌. 

بالكارها و كاباردينها، هر دو مسلمان سني مذهب‌اند. زبان بومي كابارديني به گروه آبخاز ـ آديغه از زبانهاي قفقازي تعلق دارد. بالكارها به زباني تكلم مي‌كنند كه بشدت مرتبط با قاراچايهاست كه قسمتي از گروه قپچاق از خانواده اورال ـ آلتائي است‌، اما بسياري از مردم تحت تأثير روسي هستند كه زبان رسمي را تشكيل مي‌دهد. پايتخت جمهوري شهر نالچيك است‌، كه جمعيت آن در سال 1996 به حدود 237100 نفر برآورده شده است‌. جمهوري خودمختار قاراچاي ـ چركس (قبلاً اوبلاست خودمختار) در دامنه‌هاي شمالي رشته كوههاي قفقاز بزرگ واقع شده است‌. اين جمهوري در سرزمين استاوروپُل از جمهوري فدارسيون روسيه قرار دارد. اين جمهوري از شمال شرقي به سرزمين (كراي‌) استاوروپل‌، از شمال غربي به سرزمين‌(كراي‌) كراسنودار و از شرق به جمهوري كاباردا ـ بالكار محدود مي‌شود. در جنوب‌، جمهوري با مرزهاي بين‌المللي با گرجستان هم مرز است (عمدتاً با آبخازيا). رود مهم آن كوبان است‌. 

اين جمهوري بخشي از سرزمين‌(كراي‌) كراسنودار را تشكيل مي‌دهد و جزئي از منطقه اقتصادي قفقاز شمالي است‌. در تاريخ 12 ژانويه 1922 تشكيل شده است‌. مساحت آن 3/14 هزاركيلومترمربع است‌. از نظر تقسيمات اداري به 8 ناحيه اداري‌، 4 شهر، 9 شهرك و تعدادي روستا تقسيم مي‌شود. مركز آن شهر «چرکسک» است (تا سال 1939 اين شهر «باتالپاشينسك‌» ناميده مي شد). از شمال تا جنوب جمهوري 140 كيلومتر و از غرب به شرق آن 160 كيلومتر است‌. اين جمهوري از 8 ناحيه اداري و 4 شهر تشكيل شده است‌. جمعيت آن در سال 2002 حدود 440000 نفر برآورد شده است (كه از آن ميان 46 درصد در مناطق شهري زندگي مي‌كنند). تراكم جمعيت جمهوري 4/31 نفر در كيلومتر مربع است‌. پايتخت جمهوري شهر چركسك است كه در سال 1996 حدود 119900 نفر جمعيت داشته است‌. هم قره‌چايها و هم چركسها مسلمان سني مذهب پيرو حنفي‌اند. چركسها به زباني نزديك به كاباردینها تكلم مي‌كنند كه به گروه آبخاز ـ آديگه تعلق دارد كه از خانواده قفقازي است در حالي كه زبان بومي قره‌چايها از گروه قپچاقها و شبيه زبان بالكارهاست‌. ديگر شهرهاي جمهوري عبارتند از: اوست ـ جغتا (با جمعيتي برابر 31500 نفر ـ برآورد اول ژانويه 1996) و قاراچايِوْسْك (20900 نفر) است‌. جمهوري خودمختار آديگه (آديغه‌) در پايكوههاي قفقاز بزرگ‌، در حوضه رود كوبان واقع است‌. اين جمهوري خودمختار در تركيب سرزمين كراسنودار از فدراسيون روسيه‌، در ساحل چپ رود «كوبان‌» و «لابا» قرار دارد. شهر كراسنودار، خود در شمال غربي آديگه در طول رود كوبان واقع است‌). در تاريخ 27 ژوئن سال 1922 به عنوان استان خود مختار تشكيل شد. در سال 1993 بر اساس قانون اساسي جديد فدراسيون روسيه به سطح جمهوري خود مختار ارتقأ يافت‌. مساحت آن 8/7 هزاركيلومتر مربع و داراي 6 ناحيه اداري‌، يك شهر، 6 شهرك و تعدادي روستا است‌. مركز آن شهر «مايكوپ‌» است‌. اقليم آن گرم و معتدل و رطوبي است‌. متوسط درجه حرارت آن در زمستان 6/1- درجه و تابستان 2/22 درجه سانتي‌گراد است‌. متوسط بارندگي سالانه آن 700 ميلي‌متر است‌. رودهاي آن از قبيل «لابا» «بِلايا» «چوخواك‌» «پشيش‌» «پسه‌كوپس‌» و تعدادي ديگر، در حوضه آبريز رود كوبان قرار دارند. براي تنظيم جريان آب رود كوبان‌، مخازن آب «تشيك‌» و «شاپسون‌» در قلمرو اين جمهوري احداث شده است‌.این جمهوري در منطقه اقتصادي قفقاز شمالي قرار دارد. مساحت جمهوري 7600 كيلومتر مربع است و از 7 ناحيه اداري و 2 شهر تشكيل مي‌شود. در سال 2002 جمعيت آن 447 هزار نفر برآور شده است كه 9/53 درصد از آن در شهرها زندگي مي‌كرده‌اند. تراكم جمعيت جمهوري در سال 1996 برابر 3/59 نفر در كيلومترمربع بوده است‌. براساس سرشماري سال 1989،از كل جمعيت جمهوري 68 درصد را روسها و 22 درصد را آديگه‌ها (يا چركسهاي شغلي يا كياخ‌). جمعيت آديگه‌، 95 درصد به زبان مادري تكلم مي‌كنند، آديگه ـ بخشي از گروه آبخاز ـ آديگه خانواده زباني ايبر ـ قفقازي ـ به عنوان زبان بومي‌، همچنين 82 درصد آنها تحت تأثير زبان روسي هستند كه زبان رسمي را تشكيل مي‌دهد. دين غالب در جمهوري‌، به دليل غلبه جمعيت روسي جمهوري‌، مسيحت ارتدوكس است‌، اما دين سنتي آديگه‌ها، اسلام است‌. مركز اداري جمهوري‌، شهر مايكوپ است كه در ژانويه 1996، جمعيت آن 165500 نفر برآورد شده است‌. شهر ديگر جمهوري آديگِيْسگ نام دارد كه فقط 12700 نفر جمعيت دارد. از ديدگاه روسها كه از شمال به قفقاز مي‌نگرند، قفقاز جنوبي كه در دامنه‌هاي جنوبي رشته كوههاي قفقاز قرار دارد، «ماورأ قفقاز»  Zakavkazia)) ناميده مي‌شود. در حالي كه از ديدگاه ما ايرانيها كه از جنوب به قفقاز مي‌نگريم‌، «ماورأ قفقاز»، قفقاز شمالي است كه در پشت كوههاي قفقاز و در دامنه‌هاي شمالي آن واقع است‌. بنابر اين براي اجتناب از هر گونه اشتباه در واژه گزيني‌، در اين مقاله «قفقاز جنوبي‌» به جاي واژه ماورأ قفقاز برگزيده و بكار برده شده‌است‌.

 

+ نوشته شده توسط unknown در چهارشنبه چهاردهم مرداد 1388 و ساعت 13:15 |